तुमच्या गुडघ्यात सतत दुखत आहे का? पायऱ्या चढताना त्रास होतो का? खांदा हलवताना अडचण येते का?
जर तुमचे उत्तर ‘होय’ असेल, तर तुम्ही एकटे नाही.
आर्थ्रोस्कोपी (Arthroscopy) ही सांध्याच्या दुखण्यावर उपचार करण्याची आधुनिक पद्धत आहे. या लेखात आपण समजून घेणार आहोत की आर्थ्रोस्कोपी म्हणजे काय, ही surgery कशी केली जाते, याचे काय फायदे आहेत आणि तुम्हाला याची गरज कधी भासू शकते.
हे सगळं आपण अगदी सोप्या मराठी भाषेत समजून घेऊया, जेणेकरून तुम्ही योग्य निर्णय घेऊ शकाल.
आर्थ्रोस्कोपी म्हणजे नक्की काय? (What exactly is arthroscopy?)
आर्थ्रोस्कोपी ही एक लहान surgery आहे ज्यात डॉक्टर तुमच्या सांध्यातील समस्या पाहतात आणि दुरुस्त करतात. या procedure मध्ये मोठा चीरा लावत नाहीत. फक्त 2-3 छोटी छिद्रे करतात आणि त्यातून एक लहानसा camera (arthroscope) आत घालतात.
हा camera सांध्याच्या आतील चित्र screen वर दाखवतो. मग डॉक्टर त्या चित्राला पाहून विशेष instruments च्या मदतीने समस्या सोडवतात. साधारण भाषेत सांगायचे तर, मोठा cut न लावता लहान holes मधून सांध्याचे operation करणे म्हणजे आर्थ्रोस्कोपी!
कोणत्या सांध्यांवर केली जाते? (On which joints is it performed?)
आर्थ्रोस्कोपी अनेक सांध्यांवर केली जाऊ शकते:
- घुटके (knee) – सर्वात जास्त
- खांदा (shoulder)
- गुडघा (ankle)
- मनगट (wrist)
- कोपर (elbow)
- हिप (hip joint)
आर्थ्रोस्कोपी कशासाठी केली जाते? (What is arthroscopy done for? )
१. कूर्चा फाटणे (Cartilage Tear)
खेळताना, पडल्यावर किंवा अपघातात सांध्यातील कूर्चा फाटू शकतो. यामुळे तीव्र दुखणे होते आणि सूज येते. आर्थ्रोस्कोपी करून हा फाटलेला कूर्चा दुरुस्त केला जातो.
२. Ligament फाटणे
ACL (Anterior Cruciate Ligament) किंवा MCL फाटणे ही घुटक्यातील सामान्य समस्या आहे. खेळाडूंमध्ये ही दुखापत जास्त दिसते. भारतात दरवर्षी 2 लाख नवीन ACL injuries होतात. या समस्येवर आर्थ्रोस्कोपी surgery अतिशय उपयुक्त ठरते.
३. सांध्यात सूज आणि जळजळ
गठिया (arthritis) किंवा इतर कारणांमुळे सांध्यात सूज येते आणि जळजळ होते. आर्थ्रोस्कोपी करून सांध्यातील inflammation कमी करता येते आणि दुखणे कमी होते.
४. हाडाचे तुकडे काढणे
कधीकधी सांध्यात हाडाचे छोटे तुकडे तुटून फिरत असतात. यामुळे सांधा हलवताना त्रास होतो आणि अकडतो. आर्थ्रोस्कोपी procedure मध्ये हे तुकडे काढले जातात.
५. सांध्याची तपासणी
काही वेळा X-ray किंवा MRI वरून समस्या स्पष्ट होत नाही. तेव्हा डॉक्टर आर्थ्रोस्कोपी करून सांध्याच्या आतील प्रत्यक्ष अवस्था पाहतात.
आर्थ्रोस्कोपी कशी केली जाते? – (How is arthroscopy performed? )
▸तयारी
Surgery च्या आदल्या दिवशी रात्री 12 नंतर खाणे-पिणे बंद करावे लागते. Operation च्या दिवशी तुम्हाला hospital मध्ये येऊन admit करतात.
▸भूल देणे (Anesthesia)
Surgery ची सुरुवात करण्यापूर्वी anesthesia दिला जातो. हे दोन प्रकारचे असू शकते – स्थानिक (local) किंवा संपूर्ण (general). Local anesthesia मध्ये फक्त surgery चे ठिकाण सुन्न होते, तर general मध्ये तुम्ही पूर्ण झोपी जातात.
▸छिद्रे करणे
Anesthesia दिल्यानंतर डॉक्टर सांध्याजवळ 2-3 लहान छिद्रे करतात. ही छिद्रे 5-10 mm इतकी लहान असतात – जवळजवळ pen च्या टोकाएवढी!
▸Camera घालणे
एका hole मधून pencil सारखा पातळ camera (arthroscope) आत घालतात. या camera ला fiber optic light असतो जो सांध्याच्या आतल्या भागाला उजेड देतो. Camera चे चित्र मोठ्या screen वर दिसते.
▸समस्या सोडवणे
दुसऱ्या छिद्रांमधून लहान surgical instruments घालतात. Screen वरील चित्र पाहून डॉक्टर खालील काम करतात:
- फाटलेला cartilage काढणे किंवा शिवणे
- Ligament दुरुस्त करणे
- Loose bone pieces काढणे
- सांध्याची cleaning करणे
- Inflammation कमी करणे
▸शेवट
सगळे काम झाल्यावर instruments बाहेर काढतात. Holes वर 1-2 टाके घालतात आणि पट्टी बांधतात. संपूर्ण आर्थ्रोस्कोपी surgery साधारणपणे 30 मिनिटांपासून 2 तासांपर्यंत चालते. हे surgery च्या प्रकारावर अवलंबून असते
आर्थ्रोस्कोपीचे फायदे (Benefits of arthroscopy)
▸मोठा चीरा लागत नाही
जुन्या पद्धतीच्या surgery मध्ये 10-15 cm लांबीचा cut लागत असे. पण आर्थ्रोस्कोपी मध्ये फक्त 5-10 mm ची छिद्रे लागतात. यामुळे wound लहान असतो आणि infection चा धोका खूप कमी.
▸दुखणे कमी
मोठा cut नसल्यामुळे surgery नंतरचे दुखणे खूपच कमी असते. बहुतेक patients ला 2-3 दिवसांनी सामान्य वेदनाशामक गोळ्यांनी आराम मिळतो.
▸लवकर बरे होणे
Traditional open surgery नंतर 6-8 आठवडे लागतात बरे होण्यासाठी. पण आर्थ्रोस्कोपी नंतर बहुतेक लोक 2-4 आठवड्यांत सामान्य कामे करू शकतात.
▸Hospital मध्ये कमी दिवस
Open surgery मध्ये 5-7 दिवस hospital मध्ये राहावे लागते. पण आर्थ्रोस्कोपी procedure नंतर बहुतेक patients त्याच दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी घरी जाऊ शकतात.
▸रक्तस्त्राव कमी
लहान cuts असल्यामुळे रक्त खूप कमी वाहते. यामुळे blood transfusion ची गरज फारच कमी प्रसंगी पडते.
▸चांगले परिणाम
आधुनिक camera technology मुळे डॉक्टरांना सांध्याचा प्रत्येक भाग अगदी मोठा करून स्पष्ट दिसतो. यामुळे surgery अधिक बरोबर होते आणि चांगले परिणाम मिळतात. संशोधनाप्रमाणे 85-90% रुग्ण आर्थ्रोस्कोपी नंतर पूर्णपणे बरे होतात.
▸डाग कमी
मोठ्या surgery मधून मोठे डाग राहतात. पण आर्थ्रोस्कोपी मधले छोटे छिद्रे काही महिन्यांनी जवळजवळ दिसतच नाहीत.
आर्थ्रोस्कोपीनंतर काळजी (Care after arthroscopy)
▸पहिले 48 तास
Surgery नंतर पहिले 2 दिवस विश्रांती खूप महत्त्वाची आहे. operated भाग उंच ठेवा (pillow वर). यामुळे सूज कमी होण्यास मदत होते.
▸बर्फ लावा
सूज आणि दुखणे कमी करण्यासाठी बर्फाची पिशवी (ice pack) दिवसातून 4-5 वेळा 15-20 मिनिटे लावा. थेट skin वर बर्फ लावू नका – कपड्यात गुंडाळून लावा.
▸औषधे
डॉक्टरांनी सांगितलेली pain killers आणि antibiotics वेळेवर घ्या. Infection टाळण्यासाठी antibiotics पूर्ण course पूर्ण करा.
▸Physiotherapy
Surgery नंतर 3-4 दिवसांनी physiotherapy सुरू करावी. या exercises मुळे सांधा पुन्हा मजबूत होतो आणि movement सुधारते. Physiotherapist च्या सल्ल्याप्रमाणे नियमित व्यायाम करा.
▸Wound ची काळजी
Dressing स्वच्छ आणि कोरडी ठेवा. आंघोळीच्या वेळी plastic cover लावा जेणेकरून पाणी लागणार नाही. डॉक्टर सांगेपर्यंत dressing स्वतः काढू नका.
▸जास्त वजन टाळा
Surgery नंतर पहिल्या 4-6 आठवड्यांत जड वजन उचलू नका. जोरदार व्यायाम किंवा धावणे टाळा.
▸Follow-up
डॉक्टरांनी दिलेल्या appointments ला नियमित जा. ते wound तपासतील आणि recovery कशी होतेय ते बघतील. काही काळानंतर physiotherapy बंद करता येईल की नाही हे ते ठरवतील.
आर्थ्रोस्कोपीचा खर्च (Cost of arthroscopy)
भारतात आर्थ्रोस्कोपी surgery चा खर्च ₹40,000 ते ₹1,50,000 पर्यंत असू शकतो. हा खर्च खालील गोष्टींवर अवलंबून असतो:
- City आणि hospital
- Surgery चा प्रकार (साधी की complex)
- डॉक्टरांचा अनुभव
- Anesthesia चा प्रकार
- Hospital मध्ये राहण्याचा कालावधी
चांगली बातमी म्हणजे अनेक health insurance companies आर्थ्रोस्कोपी cover करतात. Surgery करण्यापूर्वी आपल्या insurance company ला विचारा.
आर्थ्रोस्कोपी कधी करावी? (When should arthroscopy be performed?)
तुम्हाला आर्थ्रोस्कोपी ची गरज पडू शकते जर:
- ३ महिन्यांपेक्षा जास्त दुखत असेल: जर तुमच्या सांध्यात 3 महिन्यांपासून सतत दुखत असेल आणि औषधांनी आराम होत नसेल तर.
- सांधा lock होतो: काही वेळा सांधा अचानक अकडून जातो आणि हलवता येत नाही. यालाच locking म्हणतात.
- सूज जात नाही: औषधे घेतली तरी सांध्यातील सूज कमी होत नसेल.
- रोजच्या कामात अडचण: पायऱ्या चढणे, बसणे, उभे राहणे यासारखी सामान्य कामे करताना खूप त्रास होत असेल.
- Movement कमी झाली: सांधा पूर्णपणे वाकत किंवा सरळ होत नसेल.
लक्षात ठेवा, आर्थ्रोस्कोपी surgery करायची की नाही हे डॉक्टरच ठरवू शकतात. ते तुमची तपासणी करून, X-ray किंवा MRI पाहून निर्णय घेतील.
आर्थ्रोस्कोपीनंतर किती दिवसांत बरे होता येते? (How many days does it take to recover after arthroscopy?)
Recovery चा वेळ surgery च्या प्रकारावर अवलंबून असतो:
साधी diagnostic arthroscopy: 1-2 आठवडे
- Cartilage repair: 4-6 आठवडे
- Ligament reconstruction (ACL): 6-9 महिने पूर्ण recovery साठी
बहुतेक patients 2-3 आठवड्यांत रोजच्या सामान्य कामात परत येऊ शकतात. पण sports किंवा जोरदार physical activity साठी जास्त वेळ लागतो.
बारामतीमध्ये आर्थ्रोस्कोपी उपचार
जर तुम्ही आर्थ्रोस्कोपी करण्याचा विचार करत असाल, तर योग्य डॉक्टर आणि hospital निवडणे खूप महत्त्वाचे आहे.
सुशीला Hospital, बारामती
Dr. Gokul Kale यांच्या guidance खाली सुशीला Hospital, बारामती येथे आधुनिक arthroscopy surgery केल्या जातात.
का निवडावे सुशीला Hospital?
- अनुभवी doctor: Dr. Gokul Kale हे orthopedic surgery मध्ये अनुभवी आहेत आणि त्यांनी शेकडो arthroscopy procedures यशस्वीरित्या केल्या आहेत.
- नवीन equipment: Hospital मध्ये नवीनतम arthroscopy instruments आणि camera systems उपलब्ध आहेत.
- वाजवी खर्च: तुमच्या budget मध्ये बसेल असे treatment charges आहेत.
- संपूर्ण काळजी: Surgery पूर्वी आणि नंतर संपूर्ण guidance दिली जाते. Physiotherapy ची व्यवस्था देखील आहे.
तुमच्या घुटक्याच्या, खांद्याच्या किंवा कोणत्याही सांध्याच्या दुखण्याकडे दुर्लक्ष करू नका. योग्य वेळी उपचार घेतल्यास समस्या वाढत नाही आणि लवकर बरे होता येते.
आजच संपर्क साधा आणि वेदनामुक्त आयुष्य जगा!